درمان هوشمندانه

smart recovery

برنامه درمان هوشمندانه در سال ۱۹۹۴ شروع به فعالیت کرد، درمان هوشمندانه  Smart Recovery یک سازمان بین­ المللی است که در حال­حاضر در کشورهایی همچون ایالات متحده آمریکا، کانادا، استرالیا، دانمارک، ایرلند، انگلستان و دیگر کشورهای مختلف جهان شروع به ارائه خدمات نوین و علمی در جهت درمان اعتیاد کرده است.
این برنامه تحت استانداردهای جهانی موسسه بین الملل موادمخدر است که متولی ارائه پروتکل­های درمانی اعتیاد در جهان است. درمان هوشمندانه توسط تیم­های مختلف پزشکی اعم از علوم روان­شناسی، علوم مغز و اعصاب در کنار یک کادر مدیریتی تجربه محور تدوین شده است که به طور مداوم در حال توسعه است. در واقع این برنامه درمانی مبتنی بر علم است که با تلفیق تجربه اعضاء موفق خود، یک روش موثر را برای درمان اعتیاد عرضه کرده است.
عبارت اختصاری Smart – Self-Management and Recovery Training به معنای «خودمدیریتی و آموزش درمان اعتیاد» است. این عبارت روی کلمه SELF «خود» تاکید می­کند.
یعنی نقش خود فرد برای بهبودی اعتیاد.
درمان هوشمندانه، به مخاطب پتانسیلهای بالایی جهت رهایی از اعتیاد ارائه می­دهد. بدین معنا که این برنامه برای اولین بار در جهان هم به صورت گروه درمانی و هم به صورت فردی، برای افراد مصرف کننده موادمخدر، شروع به ارائه راه کارهای علمی درمان اعتیاد کرده است.

پایه های علمی درمان هوشمندانه
همگان می­دانند علومی که درجهان می­تواند به درمان اعتیاد بپردازد علم روان­شناسی مغز و اعصاب است. بهره­ مندی از برترین رویکردهای علم روان­شناسی حال حاضر جهان برای طراحی یک برنامه قوی درمانی، SMART را تبدیل به یک روشی پیشرو نسبت به گروه درمانی­های دیگر کرده است. این توانمندی با سه مفهوم زیر تشریح خواهد شد.

smart recovery

REBT – Rational Emotive behavioral Therapy رفتاردرمانی عقلانی هیجانی:
این اولین پایه علمی است که درمان هوشمندانه از آن استفاده می­کند. آلبرت الیس در سال ۱۹۵۵ شیوه­ای نوین  از روان درمانی را به نام درمان عقلانی هیجانی بنا نهاد که فقط یک شیوه درمان شناختی نبود، بلکه نگاهی نو و سبکی جدید از زندگی، با توجه به نقش باورها و عقاید بود. تا قبل از آلبرت الیس، روان­شناسان بر این عقیده بودند که اتفاقات و وقایع باعث پریشانی احساسات و رفتارهای نابهنجار همچون اعتیاد می­شود، ولی الیس در مدل ABC خود، اظهار کرد که این اتفاقات نیستند که روی ما تاثیر می­گذارند، بلکه نحوه تفسیر این وقایع در ذهن ماست که به ما احساس پریشانی یا آرامش می­دهد. درمان هوشمندانه از این مفهوم در درمان افراد مصرف کننده مواد مخدر برای مدیریت افکار و احساسات بهره می­برد، در مدل ABC ، در واقع A یک حادثه فعال کننده (Activating Event) است که همانند تمام مشکلاتی که در زندگی ما اتفاق می­افتند همچون (عدم موفقیت، مشکلات زندگی، فقر و …) حرف C یا (Consequence) در واقع یک پیامد احساسی و رفتاری است که به دنبال حادثه A پدید می­­آید. همچون (اعتیاد، اضطراب، اندوه، افسردگی، سوء مصرف موادمخدر، دزدی و …) اما بسیار جالب است که ابتکار رفتار درمانی عقلانی – هیجانی در نقطه B   یعنی  (Belief) نشان داده می­شود. B درواقع  نظام باورها و تحلیل های یک فرد در مورد نقطه A (حادثه فعال کننده) است. این باورها می­تواند منطقی یا غیرمنطقی باشد.
درمان هوشمندانه در هدف سوم خود که به آن خواهیم پرداخت با تغییر این نظام باوری سعی بر تغییر افکار و احساس و متعاقباً به تغییر رفتار افراد مصرف کننده موادمخدر می­پردازد.

smart recovery

CBT – Cognitive behavioral Therapy رفتار درمانی شناختی :
رفتار درمانی شناختی یکی از بزرگ­ترین دستاوردهای علم روان­شناسی است. این دومین پایه علمی است که درمان هوشمندانه از آن استفاده می­کند. در نیم قرن گذشته این روش برای درمان اعتیاد چندان موثر بوده است که برای توصیف آن از عبارت «انقلاب شناختی» استفاده می­شود. CBT یک روش درمان کوتاه مدت است که روان درمان­گر یا راهنما از آن برای آموزش افراد استفاده می­کند و احساسات و رفتارهای فرد مصرف کننده را از طریق الگوهای فکری و باورهای­شان تغییر می­دهند. این تغییر با شناخت محیط پیرامونی فرد به دست می­آید. این متد (CBT) جزء زیرشاخه­ های REBT است که برای تغییر رفتار، افکار و احساسات بسیار قدرتمند است. رفتاردرمانی شناختی جهت درمان اعتیاد به گونه ای عمل می­کند که تمرکزش بر تاثیر باورها، تفکرات و گویش فرد مصرف کننده موادمخدر بر احساسات و رفتار اوست و به او آموزش می­دهد که چگونه در طول زندگی فعالانه خویش با مشکلات یا اتفاقات مختلف مواجه شود و آن­ها را پشت سر بگذارد. در واقع افکار غیرواقعی و غیرمنطقی یک فرد مصرف کننده، افکار تحریف شده­ای است که باعث ایجاد ناراحتی و رفتارهای مصرف­ گرایی موادمخدر می­شود.
در این روش همکاری یک راهنمای درمان هوشمندانه، با بیمار (فرد مصرف کننده موادمخدر) منجر به شناسایی دقیق مشکلات او، کشف باورهای غیرمنطقی، ارتباطی همدلانه، بررسی واقعیت­ها و گام­های مهم درمانی شده و همچنین راهنما می­تواند با ایجاد تکالیف و کاربرگ­های درمانی برای فرد مصرف کننده، باعث پدید آمدن تغییرات مثبت و سازنده­ای شود.
بر اساس رفتار درمانی شناختی الگوی تفکر یک فرد مصرف کننده موادمخدر همانند عینکی روی چشمان اوست که تمامی اتفاقاتی را که برای او رخ می­دهد را فقط با مصرف دوباره موادمخدر پاسخ می­دهد. پس تغییر این الگوی فکری با شناخت نظام­های باور غلط و آشنایی فرد بیمار با نحوه تفکر و احساساتش، روشن کردن ریشه مشکلات او، خلق تکالیف و کاربرگ­های درمانی تخصصی، قدم های سازنده­ای در جهت تغییر الگوی فکری او ایجاد می­کند.

smart recovery

Met – Motivational Enhancement Therapy درمان سوءمصرف مواد از راه افزایش انگیزه:
این سومین پایه علمی است که درمان هوشمندانه از آن استفاده می­کند. درمان از راه افزایش انگیزه (MET) بر پایه­ های اصول روان­شناسی انگیزشی استوار است و به منظور ایجاد تغییر انگیزه سریع و درونی طراحی شده است.
در این راهبرد، هیچ تلاشی جهت راهنمایی و آموزش بیمار صورت نمی­گیرد بلکه راهبردهای انگیزشی جهت متحد کردن منابع شخصی فرد مصرف کننده موادمخدر استفاده می­کند. در MET مسئولیت یافتن روش تغییر رفتار بر عهده خود بیمار است. در این رویکرد فرض بر این است که بیمار می­تواند از منابع موجود خود برای ایجاد تغییر در رفتارش استفاده کند. ترکیب این روش (MET) و (CBT) که یادگیری و تمرین های مقابله­ای ویژه­ای را برای درمان سوءمصرف موادمخدر دارد، یک مکمل بی نقص درمانی را ارائه می­کند. MET پاسخی برای چرایی قطع موادمخدر و CBT راهکارهایی برای چگونگی قطع مواد را به فرد مصرف کننده عرضه می­کند. به طور مثال، برای بیماری که از انگیزه ضعیف و منابع محدود رنج می­برد، MET تاکید اولیه را روی راهبردهای انگیزشی قبل از پرداختن به مهارت­های مقابله­ ای (CBT) ، تامین می­کند.

درمان هوشمندانه برنامه­ای چهار هدفی است
این برنامه، قلب درمان هوشمندانه است. هر هدف ابزارها، تکنیک­ها و راه­کارهایی را برای فرد مصرف کننده موادمخدر فراهم می­کند که در مسیر درمان اعتیاد برای فرد مفید و موثر است. بسیاری از این ابزارها به حدی مفید هستند که حتی پس از درمان کامل نیز می­توانند از آن در هنگام مواجه با مشکلات، رسیدن به آرامش، رضایت­مندی و همچنین حفظ تعادل در زندگی به فرد بیمار کمک شایانی کند.
چهار هدف شامل:
۱- ایجاد و حفظ انگیزه
۲- غلبه بر وسوسه
۳- مدیریت افکار و رفتار و احساسات
۴- ایجاد تعادل در زندگی

هدف اول درمان هوشمندانه ایجاد وحفظ انگیزه:
درمان هوشمندانه با بهره­ گیری از­­MET (افزایش انگیزه درمان) شروع به ارائه راهکارهای سودمند به فرد مصرف کننده موادمخدر می­کند. چالش اصلی برای شروع درمان اعتیاد و تغییرات در روند افکار، احساسات و رفتار یک بیمار، کسب و افزایش انگیزه وی به درمان است.
چنانچه یک بیمار نتواند در ابتدا انگیزه کافی برای رهایی از اعتیاد را پیدا کند، در ادامه موفقیتی برای درمان حاصل نخواهد شد. برای همین، هدف اول درمان هوشمندانه ایجاد و حفظ انگیزه در فرد باعث می­شود وی به سمت اهداف درمانی سوق پیدا کند، اما درمان هوشمندانه چگونه این هدف را پیاده سازی می­کند ؟
استفاده از ابزارها و استراتژی­ها در هر هدف از این برنامه، در هدف اول خود کاربرگ­های بی­ نظیری را برای فرد مصرف کننده مواد طراحی کرده است که با حل این تکالیف و مشاوره­های آموزشی راهنمایان، بیمار انگیزه کافی را برای درمان پیدا می­کند. مهم است دلیلی روشن برای قطع مواد وجود داشته باشد. عناوین و کاربرگ ها و ابزارهای هدف اول درمان هوشمندانه عبارتند از:
– ابزار اولویت بندی ارزش­ها HOV
_ کاربرگ ۳ و ۶ سوال اساسی درمان
– ابزار و کاربرگ تغییر برنامه ریزی زندگی    Planning
– ابزار بررسی و محاسبه سود و زیان مصرف مواد
– کاربرگ تجزیه و تحلیل سود و زیان مصرف موادمخدرCBA
هرکدام از این کاربرگ­ها و ابزارها به نحوی علمی برای فرد طراحی شده که بتواند انگیزه کافی برای قطع مواد را پیدا کند. هرچند این برای شروع درمان عالی است، اما قطعاً کافی نیست. درمان هوشمندانه بر این اصل استوار است که وقتی به انگیزه فرد بیمار جهت مناسبی داده نشود؛ انرژی وی برای قطع رفتارهای اعتیادی از بین خواهد رفت و این جهت دهی مناسب در ادامه با هدف دوم اثربخش خواهد شد.

هدف دوم درمان هوشمندانه غلبه بر وسوسه (استفاده از رویکرد (REBT:
اکنون که فرد برای تغییر رفتارها آمادگی و انگیزه مناسب کسب کرده، بایستی مهارت نحوه برخورد و کنترل هرگونه میل و وسوسه­ای که به او هجوم می­آورد را پیدا کند.
آموزش نحوه برخورد با میل و خواستار همان شناسایی اختلاف زمان میان قطع و مصرف موادمخدر است. این شناسایی کمی دشوار است، چرا که در این میان برای یک فرد بیمار می­تواند احساسات به اوج خود برسد و باعث برگشت به رفتارهای اعتیادی شود. تغییر این دسته از الگوها؛ همان مدیریت روحی – روانی است که درمان هوشمندانه با ابزارهای قوی شروع به تامین و پیاده سازی هدف دوم می­کند.
نکته کلیدی برای جلوگیری از میل دوباره به مصرف موادمخدر، درک مفهوم محرک­هاست (Triggers).
محرک­ها در مغز یک فرد مصرف کننده موادمخدر عامل اصلی برگشت به مواد هستند. محرک­ها شامل:
محرک­های احساسی، محرک­های فکری، محرک­های محیطی و هر چیزی که یادآوری خاطره­ای از مصرف در ذهن باشد را شامل می­شوند.
در واقع محرک­ها مسیر پاداش ذهنی (Reward Pathway) را در مغز فعال می­کنند. یک محرک فکری یا احساسی به راحتی با تداعی یک خاطره از زمان مصرف موادمخدر در ذهن فرد، این پتانسیل را دارد که مسیر لذت و پاداش ذهنی را فعال کند. زمانی که این مسیر در ذهن فعال شود، فرد دوباره میل و وسوسه موادمخدر را تجربه می­کند و به همین جهت بازگشت به رفتارهای اعتیادی را دوباره از سر می­گیرد. اما درمان هوشمندانه چگونه در هدف دوم خود باعث جلوگیری از این اتفاقات می­شود؟
درمان هوشمندانه با بهره­ گیری از رویکرد روان­شناسی REBT (رفتار درمانی عقلانی _ هیجانی) باورهای عمومی غلط و شایع را برای شروع مصرف موادمخدر، زیر سوال می­برد. همچنین با پاسخ و جایگزینی باورهای درست در افکار فرد بیمار، به وی کمک می­کند تا در مقابل محرک­ها توانایی پرهیز را داشته باشد.
درمان هوشمندانه بر این اصل استوار است که در ابتدا و شروع درمان، یک فرد بیمار قادر به رویایی با محرک­های مصرف مواد نیست. به همین جهت، با آموزش نحوه پاسخ و واکنش به آن محرک­ها، فرد بیمار برای مدیریت و کنترل و محرک­های برگشت­زا آماده می­کند.
هرچند این هدف نیازمند تمرین و تکرار بسیار زیادی برای تحقق خودش است. درمان هوشمندانه با ارائه ابزارها، کاربرگ و راهکارهای علمی، پیاده سازی این هدف را آسان­تر و دست یافتنی می­کند. این ابزارها شامل موارد ذیل است:
– کاربرگ شناسایی عوامل تحریک
– کاربرگ خطرات عوامل تحریک
– کاربرگ ثبت LOG و ثبت محرک­ها
_ راهکار پیشرفته DEADS
– ابزار و کاربرگ پیشنهاد و جایگزینی فعالیت­های موثر و بسیاری از راهکارهای مفید و سودمند

هدف سوم درمان هوشمندانه مدیریت افکار و رفتار و احساسات استفاده از رویکرد CBT:
بعد از تحقق دو هدف اساسی و مهم قبل؛ درمان هوشمندانه با ارائه تکنیک­های پیشرفته، هدف سوم خود را طراحی می­کند. در این هدف، یک فرد بیمار به سمت تکنیک­هایی هدایت می شود که این تکنیک­ها در تغییر الگوهای افکاری اتوماتیک­وار به او کمک شایانی می­کند.
زمانی که یک فرد مصرف کننده موادمخدر مراحل مهم بعد از قطع موادمصرفی و کنترل محرک­های بیرونی و درونی می­رسد. بیش از هرچیز نقش احساسات و افکار برای او از اهمیت بسزایی برخوردار خواهد شد.
چنانچه درمان هوشمندانه بتواند باورهای او را در مورد اتفاقات و طبیعت یک زندگی منطقی اصلاح کند، فرد قادر است بر مدیریت افکار و احساسات خود پایداری را تجربه کند. بسیاری از اتفاقات پیرامون یک فرد مصرف کننده تحت تاثیر دیدگاه اوست. همانند هر رفتار اعتیادی تفکرات نیز می­توانند ناخودآگاه باشند  و به صورت اتوماتیک­ وار به ذهن یک فرد سرازیر شوند. زمانی که این افکار به صورت عادتی شوند باعث بروز مشکلات زیادی خواهند شد، اما درمان هوشمندانه با چه راهکارهایی هدف سوم یعنی مدیریت افکار و احساسات را برای یک فرد مصرف کننده موادمخدر، محقق می­کند؟
همان­طور که قبل تر توضیح داده شد، این هدف از رویکرد رفتاردرمانی – شناختی یا CBT  بهره مند می­شود. استفاده از قوی­ترین رویکرد علم روان­شناسی برای درک و شناخت مشکلات فکری – احساسی، ماموریت درمان هوشمندانه محسوب می­شود.
هدف سوم با بیان مفاهیم عمیق «خودپذیرش غیرشرطی» ، تشریح باورهای سرکوب­گر برای فرد بیمار و همچنین با ایجاد بیانیه­ای قدرتمند، ذهن، افکار و احساس فرد را برای درک مشکلات فکری­اش آماده می­کند.
این هدف شامل یک ابزار بی­نظیر از CBT به نام ABCDE است که شامل کاربرگی قدرتمند و موثر برای جدال با باورهای غیرمنطقی بیمار است که در نهایت با جایگزین کردن باورهای موثر و جدید، شروع به مدیریت افکار و احساسات می­کند.
در واقع مفهوم هدف سوم تغییر باورهای غیرعقلانی به عقلانی است که توسط ابزارهای زیر انجام می­پذیرد:
– ابزار و کاربرگ ABC به روشCBT
– تکنیک زیر سوال بردن باورهای غر منطقی
– راهکار تغییر عبارات و گویش فرد
– ابزار و کاربرگ ABCDE به روش REBT
– راهکار تقویت تحمل کم ناکامی
– راهکار پنج گام اساسی برای حل مشکلات
– تکنیک جلوگیری از بازگشت به رفتارهای اعتیادی

هدف چهارم درمان هوشمندانه ایجاد تعادل در زندگی Life Balancing:
برنامه درمان هوشمندانه بر این اصل استوار است که کسب سلامتی دوباره و ایجاد روش­های نوین در زندگی در نهایت منجر به رضایت­مندی کوتاه­مدت و بلندمدت می­شود که بخش اصلی و مهم درمانی محسوب می­شود.
منشاء ایجاد تعادل در زندگی کسب علائق و پیگیری فعالیت­هایی است که برای فرد رها شده جذاب و دلچسب است که او را به اهداف کوتاه­مدت و بلندمدت می­رساند.
در واقع زندگی با معنا و مفهوم یک زندگی متعادل است. اکنون یک فرد رها شده از اعتیاد این فرصت را پیدا می­کند که با یک انگیزه و تصمیم قوی شروع به فعالیت­هایی کند که بیانگر ارزش­های حقیقی او هستند.
این هدف نیز نیازمند تلاش جدی است. درمان هوشمندانه نشان می­دهد که دو فعالیت اساسی منجر به تعادل در زندگی می­شود:
۱- درک شناخت و توجه به تمامی حوزه ­ها و بخش­های زندگی.
۲ – تغییر دیدگاه­های یک فرد تحت درمان در مسائلی که به آن می­پردازد.

درمان هوشمندانه چگونه به پیاده ­سازی این اهداف می پردازد:
– تمرین ایجاد تعادل در زندگی
– تمرین برنامه ریزی و اقدام
در دو تمرین فوق، همکاری یک راهنما و فرد رها شده از اعتیاد بسیار حائز اهمیت است. آموزش جنبه­ های مختلف زندگی یک فرد و ارائه راهکارهای مناسب برای درک مسائل موجود، هر یک از تعهدات هدف چهارم محسوب می­شوند.
ارائه ابزارهای قدرتمند و قابل اندازه­گیری «محور تعادل در زندگی» یک کاربرگ اساسی این هدف به شمار می­آید که با مشخص کردن دقیق بخش­های زندگی یک فرد، نمای کلی و مناسبی را برای حفظ تعادل مطرح می­­کند.
ابزارهای این هدف شامل موارد ذیل است:
– محور تعادل در زندگی به همراه کاربرگ
– ابزارVACI ؛ ایجاد علائق جدید برای زندگی فرد رها شده به همراه کاربرگ
– ابزار آموزشی تعیین اهداف به همراه کاربرگ
– تکنیک­های متنوع شامل : Relaxation – PMR – Imaging

واحد تحقیق ، پژوهش و آموزش موسسه درمانگران هوشمند ققنوس

نشر مطالب فوق فقط با ذکر نام منبع بلامانع می باشد.